Đánh giá chức năng sinh hoạt qua thang điểm ADL và IADL Lão khoa là quy trình lượng giá toàn diện nhằm xác định mức độ độc lập của người cao tuổi trong các hoạt động hàng ngày. Kết quả này giúp nhân viên y tế dự báo nguy cơ suy giảm chức năng, định hướng phác đồ phục hồi chức năng và tối ưu hóa chất lượng cuộc sống cho người bệnh [1].

Tóm tắt nhanh

  • ADL (thang Katz): đánh giá 6 sinh hoạt cơ bản — tắm rửa, mặc quần áo, đi vệ sinh, di chuyển, giữ vệ sinh cá nhân, ăn uống. Suy giảm ADL thường đến muộn và phản ánh tổn thương nặng.
  • IADL (thang Lawton): đánh giá 8 hoạt động phức tạp — dùng điện thoại, mua sắm, nấu ăn, dọn dẹp nhà cửa, giặt ủi, sử dụng phương tiện giao thông, quản lý tài chính, tự uống thuốc. Suy giảm IADL đến sớm, cảnh báo sa sút nhận thức.
  • Năng lực nội tại gồm 5 miền: vận động, sinh lực, nhận thức, tâm lý, giác quan. Suy giảm đồng thời miền vận động và sinh lực là dấu hiệu sớm của tình trạng dễ bị tổn thương (frailty).
  • Thang FRAIL với 5 câu hỏi giúp sàng lọc nhanh tình trạng dễ bị tổn thương ở người cao tuổi.
  • Vận động khuyến nghị (WHO, ACSM): 150–300 phút/tuần ở cường độ trung bình, kết hợp bài tập tăng cường sức mạnh cơ bắp.

Biên soạn chuyên môn: Nguyễn Thanh Sang (Bác sĩ Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng) | Cập nhật: 19/11/2026 | Cơ sở dữ liệu: Đối chiếu 10 nguồn y văn & hướng dẫn lâm sàng

Lưu ý y khoa: Nội dung bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe và tham khảo chuyên môn, không thay thế cho chẩn đoán, chỉ định điều trị hoặc phác đồ cá nhân hóa từ bác sĩ và chuyên viên phục hồi chức năng trực tiếp thăm khám.

Đánh giá ADL và IADL Lão khoa có ý nghĩa gì?

Đánh giá ADL (hoạt động sinh hoạt hàng ngày) và IADL (hoạt động sinh hoạt hàng ngày có công cụ) giúp xác định mức độ độc lập và nhu cầu chăm sóc của người cao tuổi. Các công cụ này đóng vai trò nền tảng trong việc hoạch định kế hoạch phục hồi chức năng và lượng giá tiên lượng sống còn [6].

Vai trò của ADL Katz và IADL Lawton trong lâm sàng

Trạng thái chức năng là chỉ báo mạnh mẽ phản ánh sức khỏe tổng thể của người cao tuổi. Khi thực hiện đánh giá, các thang đo chuẩn hóa giúp bác sĩ và kỹ thuật viên vật lý trị liệu xác định chính xác người bệnh đang ở mức độ tự chủ nào hay đã phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc [4].

  • ADL Katz: Tập trung đánh giá các chức năng sinh hoạt cơ bản bao gồm tắm rửa, mặc quần áo, đi vệ sinh, di chuyển, giữ vệ sinh cá nhân và ăn uống [4]. Sự suy giảm các chức năng này phản ánh mức độ tổn thương nặng nề của hệ thần kinh hoặc cơ xương khớp. Bạn có thể tìm hiểu chi tiết về cách tính điểm qua bài viết ADL Katz là gì? Cách tính điểm và đánh giá mức độ độc lập để áp dụng chuẩn xác trên lâm sàng.
  • IADL Lawton: Đánh giá các hoạt động phức tạp hơn đòi hỏi năng lực nhận thức và phối hợp cao như sử dụng điện thoại, mua sắm, nấu ăn, dọn dẹp nhà cửa, giặt ủi, sử dụng phương tiện giao thông, quản lý tài chính và tự uống thuốc [1]. Việc đánh giá này giúp phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm nhận thức nhẹ trước khi biểu hiện rõ trên các hoạt động cơ bản. Tham khảo thêm hướng dẫn chuyên sâu tại IADL Lawton là gì? Cách tính điểm và đánh giá khả năng sống độc lập.

Bên cạnh đó, việc áp dụng hệ thống Quy trình Lượng giá chức năng sinh hoạt hàng ngày kết hợp với các bài tập can thiệp thực tế từ nội dung ADL và IADL là gì? Hướng dẫn can thiệp sẽ giúp đội ngũ y tế xây dựng phác đồ toàn diện hơn, đặc biệt đối với bệnh nhân đa bệnh lý hoặc ung thư học lão khoa [6]. Trong một số trường hợp đánh giá chuyên sâu hô hấp, việc phối hợp cùng Quy trình Lượng giá chức năng hô hấp cũng rất cần thiết để đảm bảo dung lượng gắng sức của người bệnh đáp ứng đủ nhu cầu sinh hoạt [2].

Tiêu chí đánh giá ADL IADL
Mục tiêu & Yêu cầu Tự chăm sóc cơ bản (thể chất, di chuyển, ăn uống). Sống độc lập trong xã hội (nhận thức, tài chính, nội trợ).
Ví dụ & Thang đo Tắm, mặc quần áo, ăn uống.
Thang đo: Katz, Barthel, FIM.
Mua sắm, nấu ăn, dùng điện thoại.
Thang đo: Lawton, FIM.
Thời điểm suy giảm & Ý nghĩa Suy giảm muộn; định hướng chăm sóc trực tiếp và PHCN vận động. Suy giảm sớm (cảnh báo sa sút trí tuệ); định hướng hoạt động trị liệu.

Vai trò của Năng lực nội tại (Intrinsic Capacity) đối với người cao tuổi

Năng lực nội tại bao gồm các tiểu vùng vận động, nhận thức, tâm lý, giác quan và sinh lực, là yếu tố dự báo mạnh mẽ sự suy giảm chức năng và sự phụ thuộc chăm sóc. Việc theo dõi sát sao chỉ số này giúp nhân viên y tế can thiệp kịp thời trước khi khuyết tật vĩnh viễn xảy ra [7].

Các tiểu vùng cấu thành năng lực nội tại và tiên lượng lâm sàng

Năng lực nội tại (Intrinsic Capacity - IC) đại diện cho toàn bộ tiềm năng thể chất và tinh thần mà một cá nhân có được ở mỗi giai đoạn cuộc đời. Sự suy giảm của các miền năng lực này có mối liên hệ mật thiết với quỹ đạo sa sút của ADL và IADL theo thời gian [7].

Miền năng lực nội tại Thành phần cốt lõi Ý nghĩa tiên lượng lâm sàng
Vận động (Locomotor) Sức cơ, thăng bằng, tốc độ đi Yếu tố tiên lượng chủ đạo dẫn đến té ngã và mất độc lập ADL [7]
Sinh lực (Vitality) Chuyển hóa năng lượng, cân nặng Liên quan trực tiếp đến tình trạng suy mòn và nguy cơ tử vong [7]
Nhận thức (Cognition) Trí nhớ, sự chú ý, điều hành Ảnh hưởng mạnh mẽ đến khả năng thực hiện các tác vụ IADL [8]
Tâm lý (Psychological) Trầm cảm, lo âu, cảm xúc Tác động đến động lực tham gia chương trình phục hồi chức năng
Giác quan (Sensory) Thị lực, thính lực Liên quan đến chất lượng cuộc sống và nguy cơ té ngã tại cộng đồng [4]

Kết quả từ các nghiên cứu thuần tập lớn cho thấy sự suy giảm đồng thời của miền vận động và sinh lực đóng vai trò là dấu hiệu cảnh báo sớm tình trạng dễ bị tổn thương (frailty) [7], [8]. Do đó, việc ứng dụng thang đo FRAIL (5 mục gồm fatigue, resistance, ambulation, illnesses, loss of weight) mang lại giá trị sàng lọc lâm sàng vô cùng hiệu quả và nhanh chóng [9].

Ứng dụng đánh giá chức năng trong chuyên ngành hẹp và phòng ngừa té ngã

Việc đánh giá chức năng sinh hoạt hàng ngày không chỉ giới hạn ở khoa lão khoa tổng quát mà còn đóng vai trò sống còn trong ung thư học lão khoa và chương trình phòng ngừa té ngã cộng đồng. Các chỉ số này giúp bác sĩ lượng giá chính xác độc tính điều trị và nguy cơ chấn thương [6], [10].

  • Trong ung thư học lão khoa: Tình trạng chức năng ban đầu giúp dự báo sống còn toàn bộ (OS), khả năng dung nạp hóa trị và nguy cơ biến chứng hậu phẫu [6].
  • Trong phòng ngừa té ngã: Các hướng dẫn lâm sàng hiện đại tích hợp thiết bị đeo theo dõi vận động, huấn luyện nhiệm vụ kép (dual-task) và rèn luyện phản ứng bước chân nhằm cải thiện tối đa sự tự chủ cho người cao tuổi [5], [10].
  • Kê đơn vận động toàn diện: Dựa trên khuyến nghị của WHO và ACSM, người cao tuổi nên duy trì từ 150-300 phút hoạt động thể lực cường độ trung bình mỗi tuần kết hợp các bài tập tăng cường sức mạnh cơ bắp [2], [3].
Điểm nhấn lâm sàng: Sự kết hợp giữa đánh giá Năng lực nội tại (IC) và lượng giá ADL/IADL giúp nhân viên y tế phác họa bức tranh toàn diện về khả năng phục hồi của người cao tuổi, từ đó tối ưu hóa các đích đến trong quá trình can thiệp vật lý trị liệu [7].
Cảnh báo an toàn y khoa:
  • Nhân viên y tế cần thực hiện đánh giá toàn diện đa chuyên khoa (CGA) trước khi chỉ định các bài tập vận động kháng lực cường độ cao cho người bệnh cao tuổi có nhiều bệnh lý nền phức tạp [5].
  • Bắt buộc chuyển khám chuyên khoa ngay lập tức khi người bệnh xuất hiện các dấu hiệu: té ngã tái diễn gây chấn thương, sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân kèm suy kiệt, mất khả năng thực hiện đột ngột các nhu cầu sinh hoạt cơ bản (ADL), hoặc xuất hiện trạng thái lú lẫn cấp tính [5], [6].

Câu hỏi thường gặp

ADL và IADL khác nhau như thế nào trong đánh giá lão khoa?

ADL (Activities of Daily Living) đánh giá các nhu cầu sinh hoạt cơ bản để duy trì sự sống còn cá nhân như ăn uống, tắm rửa và đi vệ sinh. Trong khi đó, IADL (Instrumental Activities of Daily Living) đánh giá các hoạt động phức tạp hơn đòi hỏi sự tương tác với môi trường xung quanh như quản lý tài chính, nấu ăn và dùng thuốc [1], [4].

Năng lực nội tại (Intrinsic Capacity) bao gồm những thành phần nào?

Năng lực nội tại bao gồm 5 miền chức năng chính: vận động, sinh lực, nhận thức, tâm lý và giác quan. Đây là tổng hòa các tiềm năng thể chất và tinh thần giúp người cao tuổi duy trì sự độc lập trong cuộc sống hàng ngày [7], [8].

Thang đo Katz ADL và Lawton IADL được ứng dụng ra sao trong lâm sàng?

Thang đo Katz ADL được dùng để lượng giá mức độ phụ thuộc trong các nhu cầu tối thiểu của cơ thể, còn Lawton IADL giúp phát hiện sớm sự suy giảm chức năng ở mức độ cao hơn (nhận thức và sinh hoạt xã hội), từ đó định hướng mức độ hỗ trợ chăm sóc phù hợp [4], [6].

Thang đo FRAIL có ý nghĩa gì đối với bệnh nhân cao tuổi?

Thang đo FRAIL gồm 5 câu hỏi nhanh giúp sàng lọc tình trạng dễ bị tổn thương (frailty) ở người cao tuổi, giúp nhân viên y tế dự báo sớm các nguy cơ biến cố sức khỏe, té ngã và nguy cơ tàn tật trong tương lai [9].

Thông tin tác giả & Tiêu chuẩn biên tập

Nguyễn Thanh Sang

Chức danh / Bằng cấp: Bác sĩ Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng — Chuyên trang Vật lý trị liệu & Phục hồi chức năng

Lĩnh vực chuyên sâu: Phục hồi chức năng Cơ xương khớp, Thần kinh & Y học thể thao

Chuyên viên Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng, tập trung vào lượng giá lâm sàng dựa trên bằng chứng và hướng dẫn vận động trị liệu an toàn.

Quy trình kiểm duyệt: Bài viết được biên soạn và đối chiếu y văn bởi Bs Nguyễn Thanh Sang, theo hướng dẫn thực hành lâm sàng hiện hành.

Tài liệu tham khảo

  1. American Academy of Physical Medicine and Rehabilitation (AAPM&R). PM&R Knowledge NOW: Rehabilitation of Central Nervous System Disorders. American Academy of Physical Medicine and Rehabilitation (AAPM&R). 2025. (DOI: AAPM&R-KNOW) [Xem nguồn gốc]
  2. American College of Sports Medicine (ACSM). ACSM’s Guidelines for Exercise Testing and Prescription (11th Ed.). American College of Sports Medicine (ACSM). 2021. (DOI: ACSM-11E) [Xem nguồn gốc]
  3. World Health Organization (WHO). WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. World Health Organization (WHO). 2020. (DOI: ISBN: 978-92-4-001512-8) [Xem nguồn gốc]
  4. van Nispen RM, Virgili G, Hoeben M, Langelaan M, Klevering J et al.. Low vision rehabilitation for better quality of life in visually impaired adults. Cochrane Database Syst Rev. 2020. (PMID: 31985055 | DOI: 10.1002/14651858.CD006543.pub2) [Xem nguồn gốc]
  5. Kirk-Sanchez N, McDonough C, Avin KG, Blackwood J, Hanke TA. Physical Therapy Management of Fall Risk in Community-Dwelling Older Adults: An Evidence-Based Clinical Practice Guideline From the American Physical Therapy Association - Geriatrics. J Geriatr Phys Ther. 2025. (PMID: 40245873 | DOI: 10.1519/JPT.0000000000000454) [Xem nguồn gốc]
  6. Couderc AL, Boulahssass R, Nouguerède E, Gobin N, Guérin O et al.. Functional status in a geriatric oncology setting: A review. J Geriatr Oncol. 2019. (PMID: 30824222 | DOI: 10.1016/j.jgo.2019.02.004) [Xem nguồn gốc]
  7. Wang Q, Liang YT, Xu Y, He YK, Li TF et al.. Association of intrinsic capacity with ADL and IADL trajectories: Evidence from a nationwide longitudinal study. Arch Gerontol Geriatr. 2025. (PMID: 40409130 | DOI: 10.1016/j.archger.2025.105897) [Xem nguồn gốc]
  8. Beard JR, Jotheeswaran AT, Cesari M, Araujo de Carvalho I. The structure and predictive value of intrinsic capacity in a longitudinal study of ageing. BMJ Open. 2019. (PMID: 31678933 | DOI: 10.1136/bmjopen-2018-026119) [Xem nguồn gốc]
  9. Morley JE, Malmstrom TK, Miller DK. A simple frailty questionnaire (FRAIL) predicts outcomes in middle aged African Americans. J Nutr Health Aging. 2012. (PMID: 22836700 | DOI: 10.1007/s12603-012-0084-2) [Xem nguồn gốc]
  10. Lord SR, Close JCT. New horizons in falls prevention. Age Ageing. 2018. (PMID: 29697780 | DOI: 10.1093/ageing/afy059) [Xem nguồn gốc]